تبلیغات
عدالت و نشر علم --------------------- ابراهیم نصیری - حق حبس مدنی و تجاری
یکشنبه 1389/08/30

حق حبس مدنی و تجاری

   نوشته شده توسط: ebrahim nasiri    

قسمت اول :

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

حق حبس مدنی و تجاری

چکیده:

در مورد حق حبس در حوزه حقوق تجارت‌، بر خلاف حق حبس در حقوق مدنی، هیچ یک از مولفین حقوق‌، باب مستقلی را به آن اختصاص ندادند‌. و ما در این تحقیق سعی بر آن داشتیم که یک نگاه اجمالی بر حق حبس در حقوق مدنی داشته باشیم تا آن اصول اولیه در مورد حق حبس بدست ما آید و بر اساس آن به یک قاعده کلی برسیم و با توجه به نتایج بدست آمده در این مرحله وارد بحث اصلی خودمان یعنی‌، حق حبس بکار رفته در حوزه  حقوق تجارت شویم و در این مرحله سعی بر آن داشته ا یم‌، که آیا همان حق حبس با تمام شرایط و آثاری که در حوزه مدنی وجود دارد در حوزه حقوق تجارت نیز وجود دارد و آیا قانون‌گذار آن را بمانند حق حبس که در ماده 377 قانون مدنی از آن یاد نموده است‌، در قانون تجارت‌، نیز از آن یاد کرده است و اگر این طور است آیا با شرایط و ضوابط مشابه در قانون مدنی از آن صحبت به میان آورده است ؟ دیگر این که آیا هر حق امتناعی را می‌توان حق حبس دانست یا خیر ؟

و ما در این تحقیق به این نتیجه خواهیم رسید که هر امتناعی را نمی‌توان حق حبس دانست و دیگر این که قانونگذار خواسته اصول حاکم بر امور تجاری چون اصل سرعت و حذف تشریفات را در وضع مواد قانون تجارت رعایت نماید و بخاطر همین طبیعتا باید از قواعد دست و پا گیر سنتی دوری می‌جست و بخاطر همین نمی‌توان انتظار داشت که تمام شرایط و ضوابط  حاکم  بر امور مدنی بر امور  تجاری  حاکم  دانست.

کلید واژه‌ها : حبس‌، حق‌، بیع‌، عقد معاوضی‌، امتناع‌، تقابض‌، تسلیم‌، عوض و معوض

 

بخش  اول:  معنای حق حبس: (مدنی- فقه) در عقود معوض هر یک از طرفین بعد از ختم عقد حق دارد مالی را که به طرف منتقل کرده به او تسلیم نکند تا طرف هم متقابلا حاضر به تسلیم شود بطوری که در آن واحد (یدابید) تسلیم و تسلم بعمل آید و این عمل تسلیم و تسلم مقارن را فقها تقابض گویند(ماده 377 قانون مدنی و ملاک آن) حق حبس از مظهر بارز قاعده عدل و انصاف است.[ دکتر جعفر جعفری لنگرودی‌، ترمینولوزی حقوق‌،ص221، چاپ سیزدهم1382.]

 

 

1- مفاد و مبنای حق حبس:

مفاد حق حبس مطابق با ماده 377 قانون مدنی(هر یک از بایع و مشتری حق دارد از تسلیم مبیع یا ثمن خود داری کند تا طرف دیگر حاضر به تسلیم شود مگر این که مبیع یا ثمن موجل باشد در این صورت هر کدام از مبیع یا ثمن که حال باشد باید تسلیم شود. )، تسلیم مبیع و ثمن است منتها، چون این حق، با توجه به فلسفه وجودی آن( نتیجه همبستگی دو عوض متقابل) :  در تمام عقود معوض می‌تواند کاربرد داشته باشد در نتیجه مصداقی از قاعده حاکم بر همه عقود معوض است و بیع نیز به همین عنوان مشمول آن قرار می‌گیرد در واقع حکمی‌مطابق با قاعده و منطبق با ماهیت عقود معوض است و به همین جهت در سایر عقود معوض غیر از بیع وجود دارد.

گروهی حق حبس را مقتضای ناشی از معاوضه می‌دانند و می‌گویند که چون مالکیت برای متعاملین در یک زمان ایجاد می‌شود‌، به دلیل معاوضی بودن عقد‌، تقابض نیز باید هم زمان انجام پذیرد‌. بنابراین پیش از آن‌، التزام به تسلیم وجود ندارد*[ نجفی‌، محمد حسن‌، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام‌، دارالکتب الاسلامیه‌، چاپ هفتم‌، 1400ق، 23/144‌.] گروهی نیز می‌گویند که قبض و اقباض در عقد بیع از احکام عقلایی است و به همین دلیل توسعا می‌توان از بیع به اخذ و اعطا تعبیر کرد‌، زیرا بیع راهی برای دست یابی به دو عوض است‌. بنابراین‌، هیچ گونه تقیید و التزامی‌در نفس معاوضه وجود ندارد و حق حبس صرفا حقی عقلایی و مترتب بر معاوضه است. *[امام خمینی‌، سید روح الله‌، البیع‌، مطبعه الاداب‌، 1974م، 371و372‌.]  بعضی نیز این حق را مبتنی بر عدالت و انصاف دانسته اند *.[ دکتر جعفر جعفری لنگرودی‌، ترمینولوزی حقوق‌،ص221، چاپ سیزدهم1382.]

و برخی نیز ضمن پذیرش  دیدگاه فقیهان مبنی بر ناشی شدن حق مزبور از مفهوم معاوضه در بیع و مبادله هم زمان دو عوض‌، می‌افزایند « عدالت معاوضی نیز ایجاب می‌کند که دو تعهد در یک زمان اجرا شود و تبعیضی در میان نباشد‌. دو طرف چنان به این برابری وابسته اند که اگر ناچار شوند بدون دریافت آن چه در عقد انتظار داشته اند آن چه را به عهده دارند تسلیم نمایند‌، احساس ظلم و تجاوز می‌کنند‌، زیرا این خطر وجود دارد که طرف مقابل به دلیل اعسار یا تلف قهری موضوع تعهد یا تفریط خود یا تقصیر دیگران نتواند وفای به عهد کند‌. نتیجه مهمی‌که از این همبستگی گرفته می‌شود این است که هر یک از دو طرف معاوضه می‌تواند اجرای تعهد خود را منو.ط به تسلیم عوض قراردادی ( اجرای تعهد دیگری ) کند. این اختیار را که بدون فسخ قرارداد‌، اجرای تعهد را به حال تعلیق در می‌آورد‌، در اصطلاح حق حبس نامند.*[ دکتر کاتوزیان‌،حقوق مدنی‌، اعمال حقوقی( قرارداد ایقاع )،ص240، چاپ هشتم1381‌.]

نتیجه آن که: در میان نظرات آن چه منطقی تر به نظر می‌رسد این است که پس از تحقق قرارداد و التزام متعاملین به تسلیم عوضین به یکدیگر‌، نمی‌توان برای شروع به تسلیم یکی از آنها ترجیحی یافت‌، چه هر دو حق از هر حیث مساوی و هم زمان به وجود آمدهاند‌. از این رو هر کدام می‌توانند انجام تعهد خود را منوط به اجرای تعهد دیگر نماید‌. همان طور که گفته شد‌، حق حبس امری عقلایی و مبتنی بر ارتکاز عقلاست‌.

مبحث دوم :

2- شرایط ایجاد و اعمال حق حبس:

الف- وجود عقد معوض صحیح:

حق حبس نتیجه  پیوند ارادی دو عوض متقابل در معاملات است. بنابراین تنها در عقود معوض وجود دارد و نمونه بارز آن، همان عقد بیع می‌باشد. و همچنین در اقاله اگر مثل بعضی‌ها قائل به عقد بودن آن باشیم چون بعضی‌ها اقاله را عقد نمی‌دانند.

ب- عدم تسلیم هیچ یک از دو مورد عقد:

یعنی در صورت تسلیم یکی از عو ضین، استناد به حق حبس سالبه به انتقای موضوع می‌شود در حق حبس جایست که دو عوض هنوز تسلیم و تسلم نشده باشد والا موردی ندارد.

ج- همزمان بودن یا شدن تسلیم دو عوض. یعنی عدم تعیین اجل برای یک از عوضین.

 و در صورت موجل یا حال بودن یکی از دو مورد عقد، نمی‌توان به حق حبس استناد کرد. مگر این که در صورت وقوع رویدادی خواه قهری یا ارادی (البته قول مخالفی هم هست) زمان قبض و اقباض یکی شود که در این صورت می‌توان استناد نمود.( چون حق حبس را خلاف قاعده می‌دانند و ماده 377 قانون مدنی تنها فرض حال بودن مبیع و ثمن را بیان داشته است و در فرض ما با تردید و شک، اصل عدم حبس اسنتاج می‌شود*[ دکتر مهدی شهیدی، حقوق مدنی، ج2‌، ص 165، چاپ اول1382]

د- عدم اسقاط توسط متعاقدین: چون یک نوع حق است نه حکم‌، یعنی از قواعد تکمیلی است و طرفین می‌توانند آن را اسقاط نمایند و یا  از آن صرف نظر نمایند.

3- آثار حق حبس:

الف- امانی بودن ید در زمان اعمال حق حبس.

 یعنی شخصی که اعمال حق حبس میکند در واقع از حق خودش استفاده می‌کند که ناشی از قرارداد فی مابین می‌باشد و بخاطر همین‌، حبس کننده مسئول خسارات ناشی از عدم تسلیم مورد عقد نخواهد بود‌. شایان ذکر است که منافع  و نمائات مورد عقد در دوران اعمال حق حبس متعلق به مالک مورد معامله بعد عقد است زیرا سبب مالکیت همان عقدی است که واقع شده است هر چند که حبس مورد عقد و خودداری از تسلیم آن به طرف دیگر عقد‌، حق حبس کننده است‌، اما این امر موجب سلب  حق مالکیت منتقل الیه  نسبت به عین مورد معامله و به تبع عین‌، منافع آن نخواهد بود‌.

ب- مسئولیت طرف مقابل دارنده حق حبس نسبت به هزینه نگهداری مورد حق حبس :

از یک طرف‌، طبق قاعده‌، هزینه نگهداری هر مال به عهده مالک آن است‌. و از طرف دیگر‌، اصل بر صحت

است‌. و از طرف دیگر نیز اعمال حق حبس‌، اعمال حق قانونی است و موجب سلب مسئولیت از مالک و پیدایش مسئولیت حبس کننده به تحمل هزینه نگهداری آن نخواهد بود.

و در صورت تلف مورد عقد قبل از قبض‌،منجر به منفسخ شدن عقد نمی‌گردد و همین طور در صورت حادث شدن‌، عیب و نقص نیز حقی برای مالک آن ایجاد نمی‌کند. بخاطر این که خودداری بایع از تسلیم مورد عقد به خریدار به استناد حق قانونی حبس‌، انجام شده است و بایع در اصل آماده تسلیم مورد عقد بوده است و به این جهت ملاک استثنای مندرج در ذیل ماده 387 قانون مدنی که آمادگی  بایع برای تسلیم مبیع باشد و مسئولیت بایع را نسبت به خسارات مبیع منتفی می‌سازد و در مورد بحث که تسلیم به استناد حق حبس صورت نمی‌گیرد‌، نیز موجود است‌. و از طرفی ماده 387 ظهور در این دارد که خودداری از تسلیم مبیع بدون حق صورت گیرد‌.

ج-  دخالت دادگاه برای اجرای تعهدات قراردادی : در صورتی که طرفین برای تسلیم مورد عقد به توافق نرسند در آن صورت با مراجعه به دادگاه  قضیه را فیصله خواهند داد و دادگاه نیز بدون ترجیح یکی بر دیگری‌، طرفین عقد را در اجرای تعهد ملزم می‌نماید‌.

4- اعطای مهلت و اقساط ثمن :

در این جا ما با توجه موارد فوق، تاثیر اعطای مهلت یا تقسیط ثمن را بر حق حبس را بررسی می‌کنیم

ماده 277 قانون مدنی بیان می‌کند : « متعهد نمی‌تواند متعهد له را مجبور به قبول قسمتی از موضوع تعهد نماید ولی حاکم می‌تواند نظر به وضعیت مدیون مهلت عادله یا قرار اقساط دهد »

طبق ماده 277 قانون مدنی حاکم نظر به وضعیت مدیون می‌تواند مهلت عادله یا قرار اقساط دهد. اما در این مورد این سوال مطرح خواهد شد که آیا با دادن مهلت عادله یا قرار اقساط حق حبس از بین می‌رود یا خیر؟

آقای دکتر شهیدی می‌فرماید، دادن مهلت مانع اعمال حق حبس و... نخواهد بود « موافقت حاکم با مهلت یا اقساط رافع مسئولیت متعهد نسبت به خسارات مربوط به تاخیر یا وجه التزام مقرر نخواهد. زیرا اعمال حق حبس اثر عقد می‌باشد و هر گونه تغییر یا تحدید اثر عقد بودن موافقت یک طرف نیازمند دلیل قانونی است و آن چه از ماده 277 ق م استفاده می‌شود بیش از این نیست که حاکم برای رعایت مدیون در شرایطی می‌تواند افعال اجرای تعهد را نسبت به تمام یا قسمتی از مورد تعهد برای مدتی به تاخیر اندازد و این به معنی رفع آثار دیگر عقد یعنی حق درخواست خسارت تاخیر در اجرای تعهد و اعمال حق حبس که به طور مستقیم یا غیر مستقیم مورد توافق طرفین قرار گرفته است نخواهد.»

اگر نظر ارائه شده از سوی جناب آقای دکتر شهیدی درست باشد، این سوال به ذهن متبادر می‌شود که چنان چه حاکم مهلت نمی‌داد چه آثاری بر آن حاکم بود، یا به عبارتی چه تفاوتی است بین زمانی که حاکم مهلت داده است و زمانی که حاکم مهلت نمی‌داد؟

اجرای تعهد را نسبت به تمام یا قسمتی از مورد تعهد برای مدتی به تاخیر اندازد و این به معنی رفع آثار دیگر عقد یعنی حق درخواست خسارت تاخیر در اجرای تعهد و اعمال حق حبس که به طور مستقیم یا غیر مستقیم مورد توافق طرفین قرار گرفته است نخواهد.

اگر نظر ارائه شده از سوی جناب آقای دکتر شهیدی درست باشد، این سوال به ذهن متبادر می‌شود که چنان چه حاکم مهلت نمی‌داد چه آثاری بر آن حاکم بود، یا به عبارتی چه تفاوتی است بین زمانی که حاکم مهلت داده است و زمانی که حاکم مهلت نمی‌داد؟

دریغا عملا دادن مهلت بی اثر خواهد شد، چون در صورتی که مهلت نمی‌گرفت نیز باید خسارت وارده را می‌پرداخت، حال چه فرقی بین دادن مهلت توسط دادگاه و عدم مهلت وجود دارد، بنا بر این حرف مرحوم دکترشهیدی با روح ماده 277 ق‌.م سازگار نیست، لذا در این جا وقتی قانون آمده و این اجازه را داده که شخص بعدا بپردازد تبعا آثار دیگر آن نیز جاری خواهد شد. چون اصل را اجازه داد فلذا این اجازه به لوازم نیز سرایت می‌کند. حق حبس و حق امتناع ؟ * [http://www.noormags.com/View/Magazine]

آیا هر حق امتناع را باید حق حبس دانست ؟ چه رابطه منطقی بین حق امتناع و حق حبس است؟

جواب این سوال را با بررسی چند مواد خواهیم داد‌. مثلا ماده 1085 قانون مدنی بیان داشته که: « زن می‌تواند تا مهر به او تسلیم نشده از ایفاء وظائفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند مشروط بر این که مهر او حال باشد و این امتناع مسقط حق نفقه نخواهد بود.». ما در حق حبس به این نتیجه رسیده بودیم که‌، این حق تنها نسبت به تعهدات اصلی عقد قابلیت اعمال را دارد و دیگر این که در مطلق عقود معاوضی کاربرد دارد‌. ولی در رابطه به حق امتناع زوجه مقرر در این ماده باید بگوییم که : اولا مهریه را نمی‌توان عوض عقد نکاح محسوب داشت زیرا در فرضی که اصلا در این عقد ذکر هم نشود صدمه ا یی به صحت عقد نمی‌زند و دیگر این که عقد نکاح را نمی‌توان جز عقود معاوضی دانست و نتیجه  این که حق مذکور‌، همان حق حبس با شرایط گفته شده نیست بلکه آن را باید یک نوع حق امتناعی دانست که قانونگذار برای زوجه شناخته است.

ماده 250 قانون تجارت بیان داشته است که : « هر یک از مسئولین تادیه برات می‌تواند پرداخت را به تسلیم برات و اعتراض نامه و صورت حساب متفرعات و مخارج قانونی که باید بپردازد موکول کند.»

و همچنین ماده 321 قانون تجارت بیان داشته «  ماده 321 قانون تجارت: جز در موردی که حکم بطلان سند صادر شده مدیون سند در وجه حامل مکلف به تادیه نیست مگر در مقابل اخذ سند.»

و.. به  هر یک از این مواد دقت شود ما را به این نتیجه می‌رساند که نمی‌توان هر حق امتناعی را حق حبس دانست اما برعکس آن را می‌توان تصور کرد ‌، یعنی این که هر حق حبسی به نوعی یک نوع امتناع می‌باشد‌. در نتیجه بین حق حبس و حق امتناع رابطه منطقی‌، عموم خصوص مطلق می‌باشد‌.

نتیجه گیری و جمع بندی در مورد حق حبس مدنی:

نتیجه این که با تفحص در مورد قانون مدنی نمونه بارز آن ماده 377 می‌باشد ما به یکسری نتایج در مورد اعمال حق حبس می‌رسیم که در ذیل بدان‌ها  اشاره می‌کنیم :

1- به عنوان یک حق مالی مورد پذیرش قرار گرفته است که در همه عقود معاوضی قابل تصور است؛ هر چند منحصر در بیع نیست؛ اما تعمیم آن به هر نوع امتناع نیز موجه به نظر نمی‌رسد بنابراین نباید مثلا امتناع زوجه را به جهت وصول مهریه‌، حق حبس دانست‌، هر چند برخی از فقیهان و حقوقدانان از این تعبیر استفاده کرده اند‌.

3- حق حبس از حقوق قابل اسقاط و قابل انتقال به شمار می‌آید.

4- حق حبس این اختیار را به صاحب آن می‌دهد که  برای وادار ساختن طرف مقابل به انجام تکلیفی که در برابر او دارد‌، تا زمان ادای تکلیف مال او را نزد خود نگه دارد‌.

5- تسلیم ناقص‌، نمی‌تواند حق حبس را ساقط کند‌، زیرا در مکتب فقهی اسلام تعهدات تجزیه ناپذیرند‌.

6- حق حبس نمی‌تواند مانع تصرف مالک در مال محبوس گردد به این معنا که وی می‌تواند آن را بفروشد یا به دیگری منتقل نماید‌. در همه این فرض‌ها‌، تعهد طرف مقابل به تسلیم مال‌، منوط به اجرای تعهد از طرف دیگر است.*[ http://www.noormags.com/View/Magazine  ]

7- اعمال حق حبس تنها در مورد عوضین و تعهدات اصلی عقد ممکن است و شامل تعهدات فرعی آن نمی‌شود.

8- حق حبس برای طرفین اصلی عقد می‌باشد. مثلا در عقد بیع، بایع و مشتری از این حق برخوردارند یعنی در صورت تعهد به نفع ثالث، ذینفع ثالث را نمی‌توان دارای حق حبس دانست.

5- این حق حبس برای هر دو طرف است یعنی در صورت اختلاف و با مراجعه به دادگاه، هر یک از طرفین در اجرای تعهد اجبار می‌شوند بدون این که یکی بر دیگری ترجیح داده شوند.

بخش دوم - حق حبس تجاری

حال با توجه به موارد فوق می‌خواهیم ببینیم که آیا حق حبس که در قانون مدنی به رسمیت شناخته شده است. آیا در قانون تجارت نیز آمده است و اگر در قانون تجارت مشروعیت دارد با همان شرایطی که در قانون مدنی آمده در قانون تجارت نیز آمده است یا خیر؟ و این که چه تفاوتهایی بین مصادیق حق حبس در قانون مدنی با مصادیق بکار رفته در قانون تجارت می‌باشد؟

ادامه دارد ...

نگارش: ابراهیم نصیری، کارشناس ارشد حقوق خصوصی، وکیل دادگستری، ...

Bab.ebram@yahoo.com

 09113152847

لازم به یادآوری است که مقاله پیشگفته،  در سال 1387 به عنوان یک کار تحقیقی به استاد محترم ارائه شد که چندان مورد استقبال ایشان قرار نگرفت؛ با این وجود مایل به انتشار [ بدون ویرایش ] آن در این وبلاگ شدم تا شاید  با کاستی‌های موجود و بکار گرفتن ذوق سلیمی، منجر به استارتی به عنوان یک کار پژوهشی و یا پایان‌نامه‌ای، گردد ...

 


Can you grow taller with exercise?
شنبه 1396/07/1 11:11 ق.ظ
What's up Dear, are you actually visiting this web site on a regular basis,
if so afterward you will definitely obtain nice knowledge.
How much can you grow from stretching?
سه شنبه 1396/06/28 04:06 ق.ظ
For newest news you have to visit web and on web I found this web
site as a most excellent web site for hottest updates.
Jacquetta
دوشنبه 1396/05/16 05:38 ب.ظ
Howdy fantastic website! Does running a blog like this
require a massive amount work? I've no knowledge
of computer programming however I was hoping to start
my own blog in the near future. Anyways, should you have any ideas or tips for new blog owners please share.
I understand this is off subject nevertheless I just needed to ask.
Thank you!
Foot Problems
دوشنبه 1396/05/16 02:56 ب.ظ
Its such as you read my thoughts! You appear to understand so much about this,
like you wrote the book in it or something. I believe that you
just could do with some percent to pressure the message house a bit, but instead of that,
that is excellent blog. An excellent read. I'll certainly be back.
jerrichanchuan.weebly.com
دوشنبه 1396/05/16 02:52 ق.ظ
Attractive section of content. I just stumbled upon your weblog and in accession capital to assert that I acquire in fact enjoyed account your blog
posts. Any way I will be subscribing to your augment
and even I achievement you access consistently quickly.
mikekubis.weebly.com
یکشنبه 1396/05/15 02:45 ب.ظ
Thanks for ones marvelous posting! I really enjoyed reading it, you happen to be a great
author. I will always bookmark your blog and will eventually come back later in life.

I want to encourage one to continue your great work, have
a nice holiday weekend!
Why does it hurt right above my heel?
یکشنبه 1396/05/15 10:59 ق.ظ
Your method of describing everything in this paragraph is in fact fastidious, all can effortlessly
know it, Thanks a lot.
jenaefryman.blog.fc2.com
جمعه 1396/05/6 06:35 ب.ظ
Hi all, here every person is sharing these experience, therefore it's nice to read
this weblog, and I used to go to see this webpage
all the time.
Bennett
دوشنبه 1396/02/25 07:46 ق.ظ
This website was... how do I say it? Relevant!!

Finally I have found something which helped me.
Appreciate it!
manicure
دوشنبه 1396/01/21 10:04 ب.ظ
Howdy! This article couldn't be written any better! Looking at this
article reminds me of my previous roommate!
He continually kept preaching about this. I am going to send
this information to him. Pretty sure he's going to have a
very good read. Thank you for sharing!
manicure
پنجشنبه 1396/01/17 02:10 ق.ظ
Magnificent goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you are just
extremely magnificent. I actually like what you have acquired here, certainly like
what you're stating and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still
take care of to keep it smart. I can not wait to read much more from you.
This is really a wonderful web site.
BHW
شنبه 1396/01/12 06:47 ب.ظ
This paragraph gives clear idea for the new viewers of blogging, that actually how to do
running a blog.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر