تبلیغات
عدالت و نشر علم --------------------- ابراهیم نصیری - بابُل‌، شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ مازندران‌
سه شنبه 1389/09/9

بابُل‌، شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ مازندران‌

   نوشته شده توسط: ebrahim nasiri    


بابُل‌، شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ مازندران‌.
شهرستان‌ بابل‌: این‌ شهرستان‌ از شمال‌ به‌ بابلسر، از جنوب‌ به‌ فیروزكوه‌، از خاور به‌ قائم‌ شهر و سواد كوه‌ و از باختر به‌ آمل‌ محدود مى‌گردد

( سرشماری‌...، چهل‌ و چهار). شهرستان‌ بابل‌ شامل‌ 6 بخش‌ مركزی‌، گناب‌، بابل‌ كنار، لاله‌آباد، بندپى‌شرقى‌ و بندپى‌ غربى‌، و 13 دهستان‌ و همچنین‌ 6 شهر به‌ نامهای‌ بابل‌، امیر كلا، مرزیكلا، زرگر محله‌، گلوگاه‌ و خوشرود پى‌ است‌ ( سازمان‌ تقسیمات‌...، 55). در سرشماری‌ آبان‌ 1375 جمعیت‌ این‌ شهرستان‌ 068 ،421نفر بود كه‌ 66/42% در نقاط شهری‌ و 34/57% در نقاط روستایى‌ سكنى‌ داشته‌اند ( سرشماری‌، شانزده‌).
شهرستان‌ بابل‌ از دو منطقة جلگه‌ای‌ در شمال‌، و كوهستانى‌ در جنوب‌ تشكیل‌ شده‌ است‌. ارتفاعات‌ آن‌ كه‌ از رشته‌ كوههای‌ البرز به‌ شمار مى‌آید، اینهاست‌: لَس‌ ( 392 ،3 متر) و نارگلى‌ ( 282 ،3 متر) ( فرهنگ‌...، 66). بابل‌ با آب‌ و هوای‌ معتدل‌ و مرطوب‌ و بارندگى‌ بسیار دارای‌ رودهای‌ بزرگ‌ و كوچكى‌ است‌ كه‌ از البرز سرچشمه‌ مى‌گیرند. بابل‌رود مهم‌ترین‌ و بزرگ‌ترین‌ رودخانة این‌ شهرستان‌ است‌. بیشتر رودهای‌ بزرگ‌ و كوچك‌ این‌ شهرستان‌ مانند سجادرود، بزرود و كلارود به‌ این‌ رودخانه‌ مى‌پیوندند (نك: صالح‌، 95-100). شرایط مساعد جغرافیایى‌ از قبیل‌ آب‌ فراوان‌ و خاك‌ حاصل‌خیز، موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ شهرستان‌ بابل‌، مانند بیشتر نقاط مازندران‌ از وضع‌ اقتصادی‌ خوب‌ - به‌ ویژه‌ در زمینة كشاورزی‌ - برخوردار باشد. در حدود 90% اهالى‌ به‌ كشاورزی‌ اشتغال‌ دارند. فرآورده‌های‌ عمدة كشاورزی‌ آنجا شامل‌ برنج‌، گندم‌، پنبه‌، مركبات‌ و دانه‌های‌ روغنى‌ است‌. دامداری‌ نیز از جمله‌ فعالیتهای‌ اهالى‌، به‌ ویژه‌ در مناطق‌ روستایى‌، به‌ شمار مى‌رود ( فرهنگ‌، همانجا).
بیشتر آثار تاریخى‌ بر جای‌ مانده‌ در شهرستان‌ بابل‌ متعلق‌ به‌ سدة 9ق‌ (دوران‌ مرعشیان‌) و پس‌ از آن‌ است‌ كه‌ از آن‌ جمله‌اند: 1. مقبرة درویش‌ فخرالدین‌ - از بزرگان‌ خاندان‌ مرعشى‌ - كه‌ در كنار بابل‌ رود و بر سر راه‌ آمل‌ به‌ بابل‌ واقع‌ شده‌ است‌؛ 2. بقعة سلطان‌ محمدطاهر، فرزند امام‌ موسى‌ كاظم‌(ع‌)، در 4 كیلومتری‌ بابل‌ به‌ قائم‌ شهر؛ 3. بقعة امام‌زاده‌ قاسم‌، مشهور به‌ بقعة آستانه‌، كه‌ بنای‌ آن‌ متعلق‌ به‌ اواخر سدة 9ق‌ است‌ (مشكوتى‌، 181-182)؛ 4. پل‌ محمدحسن‌ خان‌، بر روی‌ بابل‌ رود كه‌ توسط محمدحسن‌ خان‌ قاجار، پدر آقا محمدخان‌ در سدة 12ق‌ ساخته‌ شده‌ است‌ (حسین‌زاده‌، «سابقه‌...»، 76).
شهر بابل‌: این‌ شهر در 52 و 44 طول‌ شرقى‌ و 36 و 34 عرض‌ شمالى‌ واقع‌ است‌. بنابر سرشماری‌ آبان‌ 1375، شهر بابل‌ دارای‌ 260 ،156 نفر جمعیت‌ بوده‌ است‌ (مفخم‌، 49؛ سرشماری‌...، چهل‌ و دو). این‌ شهر در حكم‌ مركزی‌ برای‌ روستاییان‌ نواحى‌ مجاور است‌ و به‌ این‌ سبب‌ مشاغل‌ جنبى‌ و فعالیتهای‌ تجاری‌ در سطح‌ ناحیه‌ در آنجا گرد آمده‌ است‌. شهر بابل‌ از نظر سیاسى‌، نظامى‌ و صنعتى‌ هیچ‌گاه‌ اهمیت‌ خاصى‌ نداشته‌ است‌ و اگر راه‌ ارتباطى‌ مازندران‌ از این‌ ناحیه‌ گذر نمى‌كرد، هرگز به‌ وسعت‌ و اهمیت‌ امروز نمى‌بود (نیاكى‌، 246-247).
پیشینة تاریخى‌: آثار و اشیاء باستانى‌ كه‌ در كاوشهای‌ صورت‌ گرفته‌ در تپه‌های‌ باستانى‌ پیرامون‌ بابل‌ به‌ دست‌ آمده‌ است‌، سابقة زیستگاهى‌ منطقه‌ را به‌ هزارة 1 ق‌م‌ مى‌رساند (نك: همو، 247- 248). در دورة اسلامى‌ نخستین‌بار مؤلفان‌ سدة 3ق‌ از این‌ شهر با نام‌ «مامطیر» نام‌ برده‌اند (نك: ابن‌ رسته‌، 149؛ ابن‌ فقیه‌، 304). ابن‌ اسفندیار در تاریخ‌ طبرستان‌ (1/73)، این‌ نام‌ را به‌ كلامى‌ از امام‌ حسن‌(ع‌) منسوب‌ مى‌دارد و در این‌ باره‌ مى‌گوید: «چون‌ امام‌ حسن‌(ع‌) به‌ مامطیر رسید... آن‌ موضع‌ به‌ چشم‌ امام‌ حسن‌(ع‌) دلگشا و نزه‌ آمد، آبگیرها و مرغان‌ و شكوفه‌ها در ارتفاع‌ بقعه‌ و نزدیك‌ ساحل‌ دریا دید، گفت‌: بُقْعَةٌ طَیبةٌ ماءٌ و طَیرٌ». این‌ گفته‌ جای‌ بسى‌ تأمل‌ دارد، زیرا چنین‌روایتى‌ از امام‌حسن‌(ع‌)، در هیچ‌یك‌ از آثار پیش‌ از ابن‌اسفندیار دیده‌ نمى‌شود. عده‌ای‌ از مورخان‌ از جمله‌ طبری‌ (4/153) و ابن‌ قتیبه‌ (ص‌ 568)، اشاره‌ای‌ به‌ حضور امام‌ حسن‌(ع‌) در میان‌ سپاه‌ عرب‌، در فتح‌ طبرستان‌ نكرده‌اند و برخى‌ از مورخان‌ مانند اولیاءالله‌ آملى‌ (ص‌ 45- 48) صریحاً حضور امام‌ را در فتح‌ طبرستان‌ نفى‌ نموده‌اند. آن‌ عده‌ مورخان‌ هم‌ كه‌ عقیده‌ به‌ شركت‌ امام‌ حسن‌(ع‌) در فتح‌ طبرستان‌ دارند، اشاره‌ای‌ به‌ آمدن‌ آن‌ حضرت‌ به‌ درون‌ مازندران‌ تا نواحى‌ مامطیر و آمل‌ نكرده‌اند و تنها بدان‌ اشاره‌ دارند كه‌ فرمانده‌ سپاه‌ عرب‌ با اسپهبد طبرستان‌ پیمان‌ صلح‌ بست‌ (نك: ابن‌ فقیه‌، 570؛ بلاذری‌، 467- 468؛ مقدسى‌، 5/198). به‌ هر حال‌ حتى‌ اگر بر این‌ باور باشیم‌ كه‌ امام‌ حسن‌(ع‌) به‌ هنگام‌ فتح‌ طبرستان‌ در سپاه‌ عرب‌ حضور داشته‌، و وارد طبرستان‌ و مامطیر شده‌ باشد، هیچ‌ رابطه‌ای‌ میان‌ جملة مذكور و نام‌ مامطیر وجود ندارد كه‌ چگونه‌ «ماء و طیر» به‌ مامطیر بدل‌ شده‌ است‌؟ (حسین‌زاده‌، شهر بابل‌، 11). نزدیك‌ به‌ نام‌ مامطیر دیهى‌ در طبرستان‌ به‌ نام‌ «مانهیر» بوده‌ است‌ (نك: ابن‌ اسفندیار، 1/61).
نخستین‌ باری‌ كه‌ از مامطیر در یك‌ واقعة تاریخى‌ نام‌ برده‌ شده‌، هنگام‌ قیام‌ حسن‌ بن‌ زید علوی‌ (داعى‌ كبیر) برضد حكمران‌ عرب‌ طبرستان‌ در 250ق‌ است‌ (نك: همو، 1/230-231). در سدة 3ق‌ مامطیر شهركى‌ بیش‌ نبوده‌، و ابن‌ رسته‌ (همانجا) آنجا را در زمرة آبادیهای‌ كورة آمل‌ آورده‌ است‌. ابن‌ فقیه‌ از مسجد و منبر آن‌ و كثرت‌ آبادیهای‌ میان‌ مامطیر و آمل‌ یاد كرده‌ است‌ (ص‌ 567). در حدود العالم‌ از مامطیر به‌ عنوان‌ شهركى‌ با آبهای‌ روان‌ نام‌ برده‌ شده‌ كه‌ رودخانة «باوُل‌» از میان‌ آن‌ مى‌گذشته‌، و در آنجا نوعى‌ حصیر بافته‌ مى‌شده‌ است‌ كه‌ در تابستانها از آن‌ استفاده‌ مى‌كرده‌اند (ص‌ 49، 145). مامطیر تا پیش‌ از دورة مغولان‌ از شهرهای‌ متوسط طبرستان‌ بود و در آثار مؤلفان‌ این‌ دوره‌، از آن‌ با عنوان‌ «شهرك‌» یاد شده‌ است‌ (سمعانى‌، 5/180؛ یاقوت‌، 4/398؛ نیز نك: مرعشى‌، 188).
تا حدود سال‌ 750ق‌، نام‌ این‌ شهر همه‌ جا در كتابهای‌ تاریخى‌ و جغرافیایى‌، مامطیر و تابع‌ حكومت‌ طبرستان‌ آمده‌ است‌ (حسین‌زاده‌، «سابقه‌»، 72). در 763ق‌، سادات‌ مرعشى‌ بر سراسر طبرستان‌ دست‌ یافتند و سید قوام‌الدین‌ (میربزرگ‌) - بزرگ‌ و بنیان‌گذار سلسلة سادات‌ مرعشى‌ - طبرستان‌ را میان‌ فرزندان‌ خویش‌ تقسیم‌ نمود؛ او خود در آمل‌ با فرزندش‌ رضى‌الدین‌ كه‌ فرمانروای‌ آنجا بود، زندگى‌ مى‌كرد؛ اما پس‌ از مدتى‌ از فرزندش‌ رنجید و به‌ مامطیر (بارفروش‌ ده‌) آمد. حضور سیدقوام‌الدین‌ در این‌ محل‌ باعث‌ گرد آمدن‌ پیروان‌ او در آنجا شد و با آمد و رفت‌ دراویش‌ و پیروان‌ وی‌ كسب‌ و كار در این‌ محل‌ رونق‌ گرفت‌ و باعث‌ توسعة شهر شد (خواندمیر، 3/341؛ نیز نك: نیاكى‌، 38) و پس‌ از آن‌ در كتابهای‌ تاریخى‌ از مامطیر با نام‌ «بار فروش‌ده‌» یاد شده‌ است‌ (همو، 43). سادات‌ مرعشى‌ تا 1006ق‌ (بجز مدت‌ محدودی‌ از 794 تا 805ق‌ در زمان‌ تیمور)، همچنان‌ بر آنجا حكومت‌ داشتند، تا اینكه‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ صفوی‌ در این‌ سال‌ به‌ حیات‌ سیاسى‌ حكومتهای‌ محلى‌ مازندران‌ پایان‌ داد (حسین‌زاده‌، همان‌، 73).
شاه‌ عباس‌ از لحاظ سیاسى‌ و اقتصادی‌ و هم‌ بدان‌ سبب‌ كه‌ مادرش‌ از سادات‌ مرعشى‌ بود، دلبستگى‌ خاصى‌ به‌ عمران‌ و آبادانى‌ مازندران‌ داشت‌. بار فروش‌ ده‌ نیز از توجهات‌ شاه‌ عباس‌ نسبت‌ به‌ مازندران‌ بى‌بهره‌ نماند. به‌ فرمان‌ او خیابانهای‌ این‌ شهر، فراخ‌ و سنگفرش‌ شد و بر شمار دكانهای‌ بازار افزوده‌ گردید (برزگر، 2(1)/40- 41)؛ همچنین‌ در میان‌ مردابى‌ كه‌ نزدیك‌ شهر قرار داشت‌، جزیره‌ای‌ ساخته‌ شد و در آن‌ جزیره‌، قصری‌ موسوم‌ به‌ «بحر ارم‌» بنا گردید و از این‌ جزیره‌ تا شهر پلى‌ تعبیه‌ شد كه‌ 29 پایه‌ از آجر و آهك‌ داشت‌ (اعتمادالسلطنه‌، مرآة...، 1/257). این‌ بنا تا روزگار ناصرالدین‌ شاه‌ پا برجا بود و در دومین‌ سفر وی‌ به‌ مازندران‌ در 1292ق‌ مرمت‌ شد (همو، المآثر...، 76). تا آنكه‌ سرانجام‌ در 1310ش‌، در دوران‌ رضا شاه‌ این‌ دریاچه‌ كه‌ به‌ باتلاق‌ تبدیل‌ شده‌ بود، خشك‌ شد و آن‌ جزیره‌ نیز هموار گردید (صالح‌، 77).
در دورة صفویه‌ بارفروش‌ ده‌ توسعه‌ یافت‌ و در اواخر این‌ دوره‌ نام‌ آن‌ به‌ بارفروش‌ تغییر یافت‌. در كتابهای‌ دورة زندیه‌ همه‌ جا نام‌ این‌ شهر «بارفروش‌» آمده‌ است‌ (نك: ابوالحسن‌ مستوفى‌، 313؛ موسوی‌، 171، 173). در دورة قاجار به‌سبب‌ گسترش‌ تجارت‌ میان‌ ایران‌ و روسیه‌، بارفروش‌ به‌ لحاظ آنكه‌ از نظر مسافت‌ نزدیك‌ترین‌ راه‌ میان‌ دریای‌ خزر و تهران‌ بود، توسعه‌ یافت‌ (كرزن‌، 82) و به‌ یكى‌ از مراكز عمدة بازرگانى‌ در مازندران‌ تبدیل‌ شد (مرگان‌، 1/220). كالاهای‌ روسى‌ به‌ وسیلة كشتى‌ به‌ بندر مشهدسر (بابلسر كنونى‌) حمل‌، و از آنجا به‌ بارفروش‌ آورده‌ مى‌شد (كیهان‌، 2/288). جمعیت‌ بارفروش‌ و دهات‌ پیرامون‌ آن‌، در دوران‌ ناصرالدین‌ شاه‌، حدود 60 هزار نفر بوده‌ (اعتمادالسلطنه‌، مرآة، همانجا)، و بزرگ‌ترین‌ شهر مازندران‌ به‌ شمار مى‌رفته‌ است‌ (بارتولد، 243). بارفروش‌ در دورة قاجار دارای‌ 25 محله‌، 6 مدرسه‌، 4 كاروانسرا، 14 حمام‌ و 14 مسجد بوده‌، همچنین‌ در این‌ شهر یك‌ محلة یهودی‌نشین‌ با 85 خانه‌، 2 كنیسه‌ و 1 مدرسه‌ كه‌ در آن‌ زبان‌ عبری‌ تدریس‌ مى‌شده‌، وجود داشته‌ است‌ (مكنزی‌، 83).
از رویدادهای‌ مهم‌ بارفروش‌ در دورة قاجار ازدحام‌ پیروان‌ على‌محمد باب‌، به‌ سركردگى‌ ملاحسین‌ بشرویه‌ای‌ در این‌ شهر است‌ كه‌ منجر به‌ واقعة بقعة طبرسى‌ گردید. در 1264ق‌ در فاصلة زمانى‌ درگذشت‌ محمدشاه‌ قاجار و بر تخت‌ نشستن‌ ناصرالدین‌ شاه‌، جماعت‌ بابى‌ از این‌ دورة فترت‌ كه‌ كشور در بى‌ثباتى‌ به‌ سر مى‌برد، استفاده‌ كرده‌، بر فعالیتهای‌ خود افزودند. ملاحسین‌ كه‌ این‌ زمان‌ در شاهرود به‌ سر مى‌برد، با استفاده‌ از غیبت‌ حاكم‌ مازندران‌ و نفوذ حاجى‌ محمدعلى‌، از علمای‌ بارفروش‌ كه‌ به‌ تازگى‌ بابى‌ شده‌ بود، به‌ بار فروش‌ آمده‌، در خارج‌ شهر، حوالى‌ «بحر ارم‌» مستقر گردید؛ اما با مخالفت‌ علمای‌ شیعه‌، او و همراهانش‌ نتوانستند در شهر بمانند و به‌ مزار شیخ‌ طبرسى‌ رفتند و آنجا را به‌ صورت‌ قلعه‌ای‌ مستحكم‌ درآوردند و چند ماهى‌ در آنجا با نیروهای‌ دولتى‌ جنگیدند (هدایت‌، 10/430- 435).
ناصرالدین‌ شاه‌ در دوران‌ سلطنت‌ خود دوبار به‌ بارفروش‌ سفر كرد: یك‌بار در 1282ق‌ و بار دوم‌ در 1296ق‌. وی‌ در سفر اول‌ برای‌ عمران‌ و آبادی‌ آنجا فرمانهایى‌ صادر كرد (اعتمادالسلطنه‌، همان‌، 1/264- 265). در زمان‌ پادشاهى‌ مظفرالدین‌ شاه‌، روابط تجاری‌ بارفروش‌ با مراكز روسیه‌ گسترش‌ بسیار یافت‌ و آمد و رفت‌ بازرگانان‌ موجب‌ رونق‌ بارفروش‌ و افزایش‌ درآمد آنجا گردید (نیاكى‌، 99-100). در دورة رضاشاه‌، ساخت‌ و سازهایى‌ به‌ سبك‌ جدید در بارفروش‌ صورت‌ گرفت‌ و چهرة شهر تغییر كرد و در 1310ش‌ نام‌ این‌ شهر از بارفروش‌ به‌ بابل‌ تغییر یافت‌ (نك: صالح‌، 76- 78).
مآخذ: ابن‌ اسفندیار، محمد، تاریخ‌ طبرستان‌، به‌ كوشش‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانى‌، تهران‌، 1320ش‌؛ ابن‌ رسته‌، احمد، الاعلاق‌ النفیسة، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، 1891م‌؛ ابن‌ فقیه‌، احمد، البلدان‌، به‌ كوشش‌ یوسف‌ هادی‌، بیروت‌، 1416ق‌/1996م‌؛ ابن‌ قتیبه‌، عبدالله‌، المعارف‌، به‌ كوشش‌ ثروت‌ عكاشه‌، قاهره‌، 1960م‌؛ ابوالحسن‌ مستوفى‌، گلشن‌مراد، به‌ كوشش‌ غلامرضا طباطبایى‌ مجد، تهران‌، 1369ش‌؛ اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن‌، المآثر و الا¸ثار، تهران‌، 1306-1307ق‌؛ همو، مرآة البلدان‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایى‌، تهران‌، 1367ش‌؛ اولیاءالله‌ آملى‌، محمد، تاریخ‌ رویان‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، 1348ش‌؛ بارتولد، و.، تذكرة جغرافیایى‌ تاریخى‌ ایران‌، ترجمة حمزه‌ سردادور، تهران‌، 1358ش‌؛ برزگر، اردشیر، تاریخ‌ تبرستان‌ پس‌ از اسلام‌، تهران‌، 1334ش‌؛ بلاذری‌، احمد، فتوح‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ انیس‌ طباع‌، بیروت‌، 1407ق‌/1987م‌؛ حدود العالم‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، 1340ش‌؛ حسین‌زاده‌، پوراندخت‌، «سابقة تاریخى‌ و اوضاع‌ اقتصادی‌ شهر بابل‌»، كاوش‌، تهران‌، 1343ش‌، س‌ 2، شم 3؛ همو، شهر بابل‌ (متن‌ كامل‌ سخنرانى‌)، تهران‌، 1343ش‌؛ خواندمیر، غیاث‌الدین‌، حبیب‌السیر، به‌ كوشش‌ محمد دبیرسیاقى‌، تهران‌، 1362ش‌؛ سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامى‌ ایران‌، وزارت‌ كشور، تهران‌، 1379ش‌؛ سرشماری‌ عمومى‌ نفوس‌ و مسكن‌ (1375ش‌)، نتایج‌ تفصیلى‌، شهرستان‌ بابل‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، 1376ش‌؛ سمعانى‌، عبدالكریم‌، الانساب‌، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ عمر بارودی‌، بیروت‌، 1408ق‌/1988م‌؛ صالح‌ طبری‌، صمد، بابل‌ سرزمین‌ طلای‌ سبز، تهران‌، 1378ش‌؛ طبری‌، تاریخ‌؛ فرهنگ‌ جغرافیایى‌ آبادیهای‌ كشور (ساری‌)، سازمان‌ جغرافیایى‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، 1370ش‌، ج‌ 28؛ كرزن‌، جرج‌، ایران‌ و قضیة ایران‌، ترجمة وحید مازندرانى‌، تهران‌، 1349ش‌؛ كیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، 1311ش‌؛ مرعشى‌، ظهیرالدین‌، تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌، به‌ كوشش‌ عباس‌ شایان‌، تهران‌، 1333ش‌؛ مرگان‌، ژاك‌، ایران‌، مطالعات‌ جغرافیایى‌، ترجمة كاظم‌ ودیعى‌، تبریز، 1338ش‌؛ مشكوتى‌، نصرت‌الله‌، فهرست‌ بناهای‌ تاریخى‌ و اماكن‌ باستانى‌ ایران‌، تهران‌، 1349ش‌؛ مفخم‌ پایان‌، لطف‌الله‌، فرهنگ‌ آبادیهای‌ ایران‌، تهران‌، 1339ش‌؛ مقدسى‌، مطهر، البدء و التاریخ‌، پاریس‌، 1899م‌؛ مكنزی‌، چارلز فرانسیس‌، سفرنامة شمال‌، ترجمة منصوره‌ اتحادیه‌، تهران‌، 1359ش‌؛ موسوی‌ اصفهانى‌، محمدصادق‌، تاریخ‌ گیتى‌ گشا، تهران‌، 1363ش‌؛ نیاكى‌، جعفر، بابل‌ (شهر زیبای‌ مازندران‌)، به‌ كوشش‌ پوراندخت‌ حسین‌زاده‌، تهران‌، 1379ش‌؛ هدایت‌، رضا قلى‌، ملحقات‌ روضة الصفا، تهران‌، 1339ش‌؛ یاقوت‌، بلدان‌.
على‌ كرم‌همدانى‌

بخش کامپیوتر مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی


What do you do when your Achilles tendon hurts?
شنبه 1396/06/18 02:09 ب.ظ
Asking questions are genuinely fastidious thing if you are not understanding
something entirely, except this paragraph presents fastidious understanding yet.
Foot Issues
دوشنبه 1396/05/16 06:55 ق.ظ
Please let me know if you're looking for a author for your weblog.
You have some really great posts and I think I would be a good asset.
If you ever want to take some of the load off, I'd really like to write some material for your blog in exchange
for a link back to mine. Please shoot me an email if interested.
Thanks!
fideliadisspain.wordpress.com
یکشنبه 1396/05/15 02:37 ب.ظ
My partner and I stumbled over here coming from a different web page
and thought I might as well check things out. I like what
I see so now i am following you. Look forward to looking at your web page for a second time.
http://angelicsuyama.blog.fc2.com/
جمعه 1396/05/13 11:51 ق.ظ
That is really fascinating, You are an excessively professional blogger.
I've joined your feed and sit up for seeking extra of your excellent post.
Also, I have shared your website in my social
networks
Humberto
سه شنبه 1396/05/10 08:04 ب.ظ
There's definately a lot to learn about this
topic. I like all of the points you made.
Foot Complaints
یکشنبه 1396/05/8 07:04 ق.ظ
What's up to every one, as I am in fact eager of reading this weblog's post to
be updated on a regular basis. It includes nice material.
Kandace
دوشنبه 1396/02/25 05:44 ب.ظ
Hi there! I could have sworn I've been to this blog before but after reading through some of
the post I realized it's new to me. Anyways, I'm definitely happy I found it and I'll be book-marking and checking back frequently!
manicure
دوشنبه 1396/01/21 03:10 ب.ظ
I needed to thank you for this fantastic read!! I certainly enjoyed every bit of
it. I've got you bookmarked to check out new stuff you post…
manicure
شنبه 1396/01/19 08:08 ب.ظ
It's hard to find educated people on this topic, however,
you sound like you know what you're talking about! Thanks
manicure
چهارشنبه 1396/01/16 11:13 ق.ظ
Amazing! This blog looks just like my old one! It's on a totally different subject but it has
pretty much the same page layout and design. Superb choice of colors!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر