تبلیغات
عدالت و نشر علم --------------------- ابراهیم نصیری - سیر تحول نهاد داوری و بیمه از لحاظ تاریخی و قانون‌گذاری

                                                

  به علت اهمیت بیمه و از طرفی ،  بررسی  نهاد داوری در قراردادهای بیمه ،  در اینجا ضروری دانستیم تا سیر تحول قانون‌گذاری و تاریخی راجع به بیمه را متذکر شویم تا خواننده بتواند ، سیر تحول قانون‌گذاری در هر دو نهاد یاد شده را مورد مقایسه قرار داده و با سیر تحول  این دو نهاد در قوانین داخلی ، آشنا گردد.

 1- سیر تحول راجع به بیمه  از لحاظ قانون‌گذاری و تاریخی:

 با توجه به اهمیت بیمه در زندگی اشخاص ، قانون‌گذار در طی وضع قوانین مختلف به این امر توجه داشته که به برخی ازآنها به ترتیب تاریخ تصویب بدان اشاره می کنیم :

لایحه قانون مربوط به تاسیس اتاقهای بازرگانی مصوب 7/10/1333، لایحه قانون بیمه های اجنماعی کارگران مصوب 24/4/1334، قانون مربوط به اجازه اجراء 24 فقره از لوایح مصوبه آقای دکتر مصدق مصوب 16/5/1334 ، تصمیم متخذه کمیسیون بودجه در مورد اتومبیل های شرکت سهامی بیمه ایران در مرکز و شهرستان ها مصوب 18/9/1334، قانون مسئولیت مدنی مصوب 7/2/1339، قانون بیمه اجتماعی کارگران مصوب21/2/1339 ، قانون  دریایی مصوب 29/6/1343 ، آیین‌نامه استخدامی سازمان  بیمه های اجتماعی مصوب 13/2/1348 ، قانون بیمه های اجتماعی روستاییان مصوب 21/2/1348، قانون تاسیس بیمه مرکزی ایران و بیمه گری مصوب 30/3/1350 ، قانون  بیمه اجباری کارگران ساختمانی مصوب 21/8/1352 ، اساسنامه شرکت سهامی بیمه  ایران مصوب 3/11/1352 ، قانون تشکیل وزارت بازرگانی مصوب 24/4/1353 ، قانون تشکیل وزارت رفاه اجتماعی مصوب 1/5/1353 ، قانون تامین اجتماعی مصوب 3/4/1354 ، قانون بیمه محصولات کشاورزی مصوب 17/4/1355 ، قانون بیمه محصولات کشاورزی مصوب 1/3/1362 ، اساسنامه صندوق بیمه محصولات کشاورزی مصوب 5/3/1363 ، قانون بیمه بیکاری مصوب 24/3/1366 ، قانون اداره امور شرکت ها ی بیمه مصوب 13/9/1367 ، قانون بیمه بیکاری مصوب 26/6/1369 ،  قانون عضویت بیمه مرکزی ایران در شرکت بیمه اتکایی  آسیایی  مصوب 25/11/1371 ، قانون بیمه همگانی خدمات درمانی کشور مصوب 3/8/1373، قانون اصلاح  قانون  تملک آپارتمان ها مصوب 11/3/1376 ،1376  ، قانون معادن مصوب 3/2/1377  ، قانون بیمه اجتماعی رانندگان حمل و نقل بار و مسافر بین شهری مصوب 18/2/1379 ، قانون پیشگیری از عوارض ناشی از خشکسالی و جبران خسارت مصوب 30/3/1380 ، قانون تاسیس موسسات بیمه غیر دولتی مصوب 6/6/1380 ، قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380 ، قانون بودجه سال 1381 کل کشور مصوب 22/12/1380، قانون موافقتنامه تشویق و حمایت متقابل از سرمایه گذاری مصوب 23/10/1382 ، قانون بودجه سال  1386 کل کشور 24/12/1385.

 در رابطه با سیر تحول تاریخی بیمه می‌توان بیان داشت که :  از مدارک به دست آمده چنین برداشت می‌شودکه سنگ تراشان مصر باستان در 4500 سال قبل از میلاد مسیح صندوقی را تشکیل داده بودند ، برای کمک و پشتیبانی از یکدیگر و از کمک های آن صندوق بهره می بردند  .سابقه بیمه در ایران قبل از اسلام این گونه بوده است که ، کشورهای ساحلی اطراف خلیج فارس میان خود نوعی قراردادهای ضمانت بوجود می آوردند که شبیه بیمه دریایی بوده است . در این قراردادها پرداخت قسمتی از خسارت وارده را طرفین قرارداد  ضمانت  می کردند .  اما بعد اسلام ، بیمه به مفهوم امروزی در کشور ما مجهول بوده ، تا جایی که در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی با وجود رواج بیمه بین اروپا و آمریکا اثری از بیمه در ایران نبوده است. بیمه در ایران به معنای امروزی مربوط به زمان ناصرالدین شاه قاجار در سال 1268 ه.ش است . در سال 1270 ه.ش برای تاسیس اداره بیمه حمل و نقل ، امتیاز آن از طرف پادشاه ایران به یک کمپانی روس واگذار گردید ، مسئول این کمپانی یک تبعه روسی بوده است . منتهی بعد سه سال به دلیل عدم راه اندازی امتیاز تاسیس اداره بیمه فوق لغو گردید . فعالیت رسمی بیمه در ایران در سال 1310 ه.ق  با شرکت بیمه خارجی آغاز شد . بیمه ایران بعنوان اولین شرکت بیمه ایرانی با سرمایه دولتی در سال 1314 تاسیس گردید . در زمان پیروزی انقلاب در سال 1357 بازار بیمه ایران صحنه فعالیت یک شرکت دولتی ( بیمه ایران ) و دوازده شرکت خصوصی و دو شرکت بیمه خارجی بود . اما در سال 1358 با تصمیم شورای انقلاب شرکت های خصوصی ملی اعلام و پروانه دو شرکت خارجی لغو گردید . قانون اساسی کشور ما فعالیت بیمه در ایران را جزء بخش عمومی تلقی کرده است و زیر نظر دولت است ، اما قانون‌گذار برای تعمیم بیمه و گسترش روز افزون آن با مبنا قرار دادن اصل چهل و چهار قانون اساسی در شهریور ماه 1380 قانون شرکت بیمه غیر دولتی را تصویب کرد.

 

 2- سیر تحول قانون‌گذاری راجع به داوری  :

قانون‌گذار در وضع قوانین مختلف ، به نهاد داوری توجه داشته است ؛  در ادامه  به هریک  از قوانین مصوب ، به  ترتیب تاریخ تصویب ، اشاره می کنیم .

مقررات داوری در ایران ، اولین بار در قانون موقتی اصول محاکمات حقوقی مصوب 18/8/1290  پیش بینی شد .  سپس در قانون حکمیت به تصویب رسید .

  قانون حکمیت مصوب 29/12/1306 ،  قانون راجع به قرار حکمیت بین متعاملین و طرز استماع شهود ، قانون قطع و فصل دعاوی بین افراد و دولت 13/7/1309 ، قانون حکمیت مصوب 2/11/1313، قانون آیین دادرسی[1] مدنی مصوب 25/6/ 1318، ماده 26 لایحه قانونی تاسیس اتاق بازرگانی [2]مصوب 7/10/1333 ، قانون منع مداخله وزراء و نمایندگان مجلسین در معاملات دولتی و کشوری مصوب 22/10/1337 ، قانون بورس اوراق بهادار[3] مصوب 27/2/ 1345 قانون تشکیل شورای داوری[4]مصوب 9/4/1345، قانون حمایت خانواده مصوب 15/11/1353، لایحه قانون اصلاحی قسمتی از  قانون تجارت مصوب 24/12/1347، قانون شورای داوری مصوب 21/3/ 1356 ، قانون پاره ایی از قوانین دادگستری مصوب 25/3/1356، بند ح ماده 5 قانون اتاق بازرگانی و صنایع و  معادن مصوب 15/12/1369، مواد43و 57 قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران مصوب 13/6/1370 ، قانون داوری تجاری بین‌المللی ایران[5] مصوب 26/6/1376 ، قانون آیین دادرسی مدنی[6]مصوب 20/1/1379 ، قانون الحاق دولت جمهوری ایران به کنوانسیون شناسایی و اجرای احکام داوری خارجی تنظیم شده در نیویورک به تاریخ 10 ژوئن 1958م  مصوب 22/1/1380، قانون  اساسنامه  مرکز  داوری  اتاق  ایران 14/11/1380.

بادقت نظر در مطالب فوق الذکر ، می‌توان استنتاج نمود که داوری در طی دوران متوالی ، ذیل قوانین  مختلف از دیدگاه  قانون‌گذار، مورد اهمیت ویژه ای  قرار داشته است . 

3- داوری  در ایران و حقوق اسلامی :

مفهوم داوری و با بیان دیگر حکمیت از جمله مفاهیمی است که در حقوق ایران نیز از دیرباز وجود  داشته است .  فقیهان و سپس حقوقدانان  ما با آن آشنایی کامل داشته اند و دارند . در نظام سنتی قضایی ایران و نیز در نظام قضایی جدید نیز بر اساس مقررات نانوشته و نوشته این تاسیس کم و بیش مورد عمل قرار گرفته است. متون رسمی آیین دادرسی و همچنین قانون اساسی به مساله داوری پرداخته اند . در بسیاری از موافقت های دو جانبه ، در زمینه های مختلف ، از جمله حمل و نقل و بازرگانی و سرمایه گذاری بخش دولتی و خصوصی از داوری سخن به میان آمده و حل و فصل اختلافات ، دعاوی ایران و آمریکا نیز ما را در فرآیند گسترده ای از داوری نسبت به مسائل مختلف قرارداده است [7]. داوری ریشه های عمیقی در تاریخ دارد . حل و فصل اختلافات بصورت تصمیم شخص  ثالثی که مورد اعتماد طرفین باشد خیلی پیش از این که ، قوانین وضع گردد یا دادگاهها تشکیل شوند  و یا حقوقدانان به تنظیم اصول و قواعد حقوقی بپردازند ، وجود داشته است و سیستم های مختلف حقوقی در تقویت و گسترش  آن کوشیده اند . چرا که پدیده داوری یا حل مسالمت آمیز اختلافات  با استفاده از افراد خیر خواه و مورد وثوق مردم که در روزگاران قدیم به ریش سفیدان و  معتمدان موسوم بودند ، امری است که از زمانهای قدیم و نزد اقوام و ملل مختلف جهان وجود داشته است کما اینکه هرودت مورخ یونانی درباره ی ترتیب رسیدگی به دعاوی مردم  در زمان هخامنشیان چنین می‌نویسد : شاهنشاهان هخامنش مایل بودند بیشتر دعاوی  مردم به  طریق داوری خاتمه پیدا کند ، چنانکه کورش مقرر داشته بود اگر کسی محاکمه با دیگری  داشته باشد یا نزاعی بین دو نفر روی دهد ، طرفین با  توافق داورانی معین کنند تا به دعوی آنان  رسیدگی و آن را پایان دهد . در این دوره بیشتر دعاوی از روی عرف ، سنن و رسوم ، آداب ملی و  محلی و آداب مذهبی ، حل و فصل می‌شده است .

 مکاتب فقهی اعم ازشیعه و چهار فرقه اهل سنت ، داوری را در حقوق خود پذیرفته اند  و دارای جایگاه مهمی در سیستم حقوقی آنان می‌باشد . داوری در بین عرب قبل اسلام نیز از اهمیت خاصی برخوردار بوده است تا جایی که اعراب قبل اسلام تنها داوری را به عنوان  شیوه حل و فصل اختلافات می‌دانسته اند . با ظهور اسلام ، اهمیتی که اسلام نیز به داوری داد ، باعث گسترش بیش از پیش این نهاد در جامعه اسلامی گردید . داوری در اسلام ، نه تنها  در حقوق داخلی ، بلکه در حقوق بین‌المللی مورد پذیرش واقع شده است[8] . جواز و نفوذ داوری که در حقوق اسلامی تحت عنوان قاضی تحکیم مطرح  می‌شود ، در درجه اول مستند به آیه شریفه  « فان خفتم شقاق بینهما فابعثوا حکما من اهله و حکما من اهلها ... »[9] است.

مفاد آیه[10]  موید جواز و نفوذ داوری در اختلافات خانوادگی است که با الغا خصوصیت می‌توان آن را به اختلافات مشابه تسری داد[11] .

بدین ترتیب دست کم اصل حکمیت مورد تایید حقوق اسلامی است . علاوه بر آیه فوق  ، آیات دیگری نیز در قرآن مجید یافت می‌شود که به نحوی دلالت بر امر به داوری یا سازش دارند . بنابراین  منابع داوری در حقوق اسلام  همانا نص قرآن کریم و سنت می‌باشد . آیات فراوانی از  قرآن کریم  ؛ مانند ایات شریفه 35و58 و 59 و 65 و  [12]68 سوره مبارکه نساء و آیه شریفه 95سوره مبارکه مائده ، آیات شریفه 9و10 سوره مبارکه حجرات از قرآن مجید ،  این امر را دستور فرموده اند و سنت پیامبر عظیم الشان اسلام و ائمه اطهار سلام الله علیهم اجمعین نیز شیوه عملی آن را بیان فرموده است . احکام داوری مخالف قرآن کریم ،لازم الاجرا در حقوق اسلامی نمی‌باشد . از طرفی ، روایات متعددی در تجویز و تنفیذ داوری وجود   دارد . از جمله عمل پیامبر اکرم (ص) به حکم سعد بن  معاذ  در حکمیت میان او و بنی قریظه[13]  و همچنین مرسله مشهوری[14]  « من حکم بین اثنین فتراضیا به فلم یعدل فعلیه لعنه الله تعالی » که مورد استناد فقهای شیعه نیز قرار گرفته

 است[15] .  نقل شده که ؛ حضرت علی علیه السلام درباره دو داور صحبت می‌فرموده اند . ایشان فرموده اند :« از آنها  بنام خدا عهد پیمان گرفته ایم که مطابق آنچه در قران آمده است داوری کنند . پس اگر به عهد خود وفا کردند ، بدون شک داوری بسود من خواهد بود و اگر مخالف کتاب خدا حکم دادند داوری آنان مورد قبول نیست .» 

هدف از بیان تاریخچه کوتاه ، اثبات این واقعیت است که در ادوار مختلف تاریخی حتی در شرایط سیاسی غیر دموکراتیک ، تفکر توسعه قضایی در عرصه افکار عمومی جامعه حضور داشته است . و جالب تر آن که تاسیس « شورای داوری » و « خانه انصاف » گامی بود که حاکمیت قبل از انقلاب در راستای اثبات اعتقاد خود به توسعه قضایی برداشته بوده است .

متاسفانه پس از وقوع انقلاب در ایران و با تاسیس سازمان قضایی جدید مسولین دستگاه قضایی با طرح این امید در افکار عمومی که در کلیه شئون قضایی از مجتهدین جامع الشرایط با عنوان قاضی استفاده خواهد شد  نه تنها دو نهاد قضایی مردمی مفید ، « شورای داوری » و « خانه انصاف » را کلاً تعطیل نموده اند، بلکه  اعتبار آرای داوری نیز به دلیل آنکه داور یا داوران اغلب فاقد شرایط اجتهاد بودند ، تا مدتها  مورد تردید قرار گرفت . مدیریت  های مختلف قوه قضائیه ، نتوانستند امیدهای  پیدا شده در متن جامعه را در پی ریزی  یک سیستم قضایی مطلوب و برتر از آنچه در فقه و باورهای دینی مذهبی مردم می باشد، بارور سازند و هر یک به نوبه خود ، این دستگاه منسجم و مطلوب نسبی را که به سابقه 50 ساله تکیه داشت ، بر اساس سلیقه های شخصی خود هر چند گاه یک بار به سویی کشاندند ، برای نمونه شورای حل اختلاف که اکثر اعضای آن یا تخصصی در این رابطه ندارند و یا اینکه دوره آموزشی را طی نکرده اند، و تنها پس  از چندین سال  ، ناکامی در جایگزین ساختن سازمانی جدید به جای آنچه تخریب کرده بودند ، به فکر احیاء نهاد قضایی مردمی شورای داوری و خانه انصاف افتادند . حال آنکه در فقه نیز نهاد داوری تحت اصطلاح« قاضی تحکیم » ، واجد مشروعیت شرعی شناخته شده است . بنابراین شایسته است ، در راستای ارائه خدمات در خور شایسته مردم ،  با استمداد از نیروهای زبده و کاربلد موجود در دستگاه قضایی و همچنین از گذشته ای که با قالب تجربه به ما هدیه شده  و  با کمک  نواندیشانی با مدیریت قوی موجود ، موسسات داوری را با مداقه در وضع قوانین مفید  و برنامه ریزی شده بنا کنیم . 

 



[1] -- در این قانون ، باب هشتم ( ماده 632تا 680 ) به داوری اختصاص یافته بود ؛ ماده 650 در سال 1337 تحت عنوان ، قانون اصلاح ماده 650  ، مورد اصلاح قرار گرفت .

[2] -ماده 5 قانون اتاق بازرگانی ، منابع  و معادن جمهوری اسلامی ایران مصوب 15/12/1369 نیز تشکیل مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران را به منظور حل و فصل مسائل بازرگانی پیش بینی کرده است

[3] - آیین نامه این قانون نیز در سال 1370 به تصویب رسیده است .

[4] - این قانون در 23 ماده و یک تبصره  تصویب شد

[5] -- با توجه به قوانین مصوب یاد شده ، تصویب قانون داوری تجاری بین‌المللی ایران ، نقطه عطفی در فن داوری بشمار می آید.

[6] - در این قانون ، باب هفتم ، ماده 454الی ماده 501 راجع به داوری اختصاص یافته است

[7] -دکتر حسن حبیببی ، مجله تحقیقات حقوقی شماره 27-28 ، پاییز زمستان-1378، ص 1.

[8] -- مانند داوری در جنگ صفین

[9] - سوره مبارکه نساء آیه شریفه 35

[10]  - آیه 35 سوره نساء : و ان خفتم شقاق بینهما فابعثوا حکما من اهله و حکما من اهلها ان یریدا اصلاحا یوفق اصلاحا یوفق الله بینهما : اگر ترس آن دارید که میان زن و شوهر ، جدایی بیفتد ، پس داوری از اقوام مرد و داوری از اقوام زنان انتخاب کنید . اگر قصد سازش داشته باشند ، خداوند یاور آنهاست .

[11] - لعیا جنیدی ، نقد و بررسی تطبیقی قانون داوری تجاری بین‌المللی ، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ، چاپ اول : بهار1378 ، ص 24 ، -و همچنین ، دکتر عباس زراعت ، آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی ، 1379 ، ص 792 و 793

[12] - فلا و ربک لایومنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم ثم لایجدوا فی انفسهم حرجا مما قضیت و یسلموا تسلیما

[13] - سبواسی و قاضی زاده ، فتح القدیر، ج  5 ، مطبعه الکبرای الامیریه ، 1316 ، ص 498

[14] - ابن قدامه ، مغنی و شرح الکبیر ، ج 11 ، بیروت : دارالکتاب العربی ، 1972 ، ص 484

[15]- شیخ محمد حسن نجفی ، جواهر الکلام ، ج 40 ، چاپ 6 ، تهران : دارالکتب الاسلامیه ، 1398 ه.ق ، ص 25


Where are the femur tibia and fibula?
دوشنبه 1396/06/27 08:29 ق.ظ
Do you mind if I quote a couple of your articles as long
as I provide credit and sources back to your blog?
My blog is in the very same niche as yours and my users would truly benefit
from a lot of the information you present here.
Please let me know if this alright with you. Thanks!
How do you prevent Achilles tendonitis?
جمعه 1396/06/17 04:42 ب.ظ
Piece of writing writing is also a excitement, if you be familiar with
afterward you can write otherwise it is complicated
to write.
Foot Problems
یکشنبه 1396/05/15 03:39 ب.ظ
Hi there would you mind letting me know which hosting company you're working with?

I've loaded your blog in 3 different browsers and I must say
this blog loads a lot faster then most. Can you suggest a good internet hosting provider at a reasonable price?
Many thanks, I appreciate it!
johnettagranzin.hatenablog.com
یکشنبه 1396/05/15 02:07 ب.ظ
Wonderful goods from you, man. I have be aware your stuff previous
to and you're simply extremely great. I actually like
what you've obtained here, certainly like what you are stating and the way in which you assert it.
You make it entertaining and you still care for to keep it
sensible. I can't wait to read much more from you. That is really a great
site.
katiacoenen.hatenablog.com
جمعه 1396/05/13 01:57 ب.ظ
It's difficult to find knowledgeable people on this topic, however, you sound like you know what you're talking
about! Thanks
Foot Problems
سه شنبه 1396/05/3 07:11 ب.ظ
This site was... how do I say it? Relevant!! Finally I have
found something that helped me. Appreciate it!
BHW
پنجشنبه 1396/01/24 10:15 ب.ظ
I am really enjoying the theme/design of your website.
Do you ever run into any web browser compatibility issues?

A couple of my blog visitors have complained about my website not working correctly in Explorer but looks great in Chrome.
Do you have any recommendations to help fix this problem?
manicure
شنبه 1396/01/19 11:05 ب.ظ
Pretty section of content. I just stumbled upon your site
and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts.
Any way I'll be subscribing to your augment and even I achievement you access
consistently quickly.
manicure
چهارشنبه 1396/01/16 10:18 ق.ظ
Hi, i think that i saw you visited my weblog thus i came to “return the favor”.I am attempting
to find things to improve my website!I suppose its ok to use a few of your ideas!!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر